Tytuł artykułu:   Stwardnienie rozsiane a inne choroby autoimmunologiczne
Pierwszy nadesłany:   Mon 07 Jan 2008
Opis:   Choroby autoimmunologiczne występują u ok. 3–8% populacji, z czego 78–85% stanowią kobiety. W USA schorzenia te są wiodącą przyczyną śmierci u kobiet młodych i w średnim wieku. Zapadalność waha się od 5/100 tys. mieszkańców (np. autoimmunologiczne zapalenie wątroby, zapalenie błony naczyniowej oka) do ponad 500/100 tys. mieszkańców (choroba Gravesa, reumatoidalne zapalenie stawów, zapalenie tarczycy).
Tekst artykułu:
Wstęp
Choroby autoimmunologiczne występują u ok. 3–8% populacji, z czego 78–85% stanowią kobiety. W USA schorzenia te są wiodącą przyczyną śmierci u kobiet młodych i w średnim wieku. Zapadalność waha się od 5/100 tys. mieszkańców (np. autoimmunologiczne zapalenie wątroby, zapalenie błony naczyniowej oka) do ponad 500/100 tys. mieszkańców (choroba Gravesa, reumatoidalne zapalenie stawów, zapalenie tarczycy) [1–3]. Chociaż większość chorób autoimmunologicznych ma manifestację ogólną (choroby układowe), niektóre z nich pierwotnie dotyczą konkretnego narządu lub struktury. Do chorób narządowo swoistych należą m.in.: przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, choroba Gravesa, autoimmunologiczne zapalenie nadnerczy, cukrzyca insulinozależna, oporność na insulinę, miastenia, pęcherzyca, choroba Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, anemia złośliwa, autoimmunologiczne zapalenie wątroby, pierwotna marskość żółciowa, choroba Goodpasture’a oraz stwardnienie rozsiane (SR) [4]. Choroby autoimmunologiczne rozwijają się w wyniku niezdolności układu odpornościowego do rozpoznawania własnych antygenów organizmu i nieprawidłowej reakcji na nie, na skutek przerwania tolerancji autoimmunologicznej autoreaktywnych komórek immunologicznych (limfocytów T i B). Przerwanie tolerancji na własne antygeny i modyfikacja autoantygenów może odbywać się podczas procesu apoptozy, co w rezultacie prowadzi do rozwoju autoprzeciwciał. Chociaż etiologia chorób autoimmunologicznych nie jest znana, mają one kilka wspólnych mechanizmów komórkowych i molekularnych. Mechanizmy immunopatologiczne w chorobach autoimmunologicznych obejmują m.in. typ II nadwrażliwości i reakcje komórkowe (głównie w chorobach narządowo swoistych) oraz nadwrażliwości typu III (w przypadku chorób układowych) [5]. Wiele chorób autoimmunologicznych wiąże się ściśle z czynnikami zakaźnymi i/lub środowiskowymi oraz genetycznymi. Większość chorób jest dziedziczona poligenowo. Opisano ponad 40 genów wywołujących układową autoimmunogenność. Zidentyfikowano geny wrażliwości i specyficzną lokalizację na genomie związaną z podatnością na chorobę. Allele MHC klasy II uczestniczą w rozwoju reumatoidalnego zapalenia stawów (DR4), cukrzycy typu 1, SR i pęcherzycy (DR4) oraz zespołu Goodpasture’a (DR2). HLA (ang. human leucocyte antigen) i CTLA-4 (ang. cytotoxic T-lymphocyte-associated-4) są zaangażowane w rozwój cukrzycy typu 1 i choroby Gravesa. Cukrzyca typu 1, choroba Gravesa, reumatoidalne zapalenie stawów i SR wykazują związek z polimorfizmem pojedynczego nukleotydu A/G na eksonie 1 w pozycji +49 genu CTLA4 [6]. Interesującym zjawiskiem jest współistnienie różnych chorób autoimmunologicznych. Większość chorób autoimmunologicznych występuje częściej u kobiet, a początek zachorowalności przypada na wiek 20–40 lat. W wielu chorobach autoimmunologicznych obserwowano tendencję do remisji podczas ciąży, z przemijającym pogorszeniem i zwiększoną częstością wystąpienia pierwszych objawów podczas połogu.

SR a inne choroby autoimmunologiczne
Współistnienie innych chorób autoimmunologicznych u chorych z SR ocenia się na 1–13,5% przypadków [7]. Seyfert i wsp. przeprowadzili badanie prospektywne, w którym stwierdzili, iż u chorych z SR istotnie statystycznie częściej współistniały inne choroby autoimmunologiczne, oraz obserwowano istotnie częstsze występowanie różnych krążących przeciwciał w porównaniu z grupą kontrolną [7]. Edwards i wsp. w badaniu prospektywnym z udziałem 658 chorych na SR (w latach 2002–2003) zaobserwowali większy współczynnik występowania astmy, zapalenia jelit, cukrzycy typu 1, niedokrwistości złośliwej, autoimmunologicznych chorób tarczycy, zapalenia błony naczyniowej oka w porównaniu z populacją ogólną [8]. Zaburzenia równowagi limfocytów Th1/Th2 są związane z większą częstością występowania pewnych chorób i zmniejszoną częstością pojawiania się innych. Próbując odpowiedzieć na pytanie, czy SR (choroba związana z limfocytami Th1) jest jednocześnie związane ze zmniejszonym ryzykiem występowania chorób związanych z Th2 i zwiększonym ryzykiem występowania chorób związanych z limfocytami Th1, Tremlett i wsp. przebadali 346 chorych na SR (badanie retrospektywne obejmujące lata 1995–1999). Stwierdzili, że – w porównaniu z grupą kontrolną osób zdrowych – SR wiąże się z mniejszym ryzykiem występowania astmy, ale nie stwierdzono takiej zależności w stosunku do wyprysku czy zapalenia skóry (chorób związanych z limfocytami Th2). Nie stwierdzono też pozytywnej korelacji między występowaniem SR a reumatoidalnym zapaleniem stawów, chorobami tarczycy, zapaleniem jelit, czy cukrzycą typu 1 (choroby związane z limfocytami Th1) [9]. Zaobserwowano, że stosunkowo rzadkie jest współistnienie chorób narządowo swoistych z chorobami układowymi; znacznie częstsza wydaje się być koincydencja pomiędzy poszczególnymi chorobami narządowo swoistymi. Znane są również badania, w których doszukiwano się rodzinnego występowania chorób autoimmunologicznych. W 1996 r. Midgard i wsp., oceniając 155 chorych na SR i 200 osób stanowiących grupę kontrolną, zaobserwowali, iż u chorych na SR częściej występowały reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczyca i wole, nie stwierdzili jednak różnic w występowaniu chorób autoimmunologicznych u członków rodzin chorych na SR [10]. Natomiast Broadley i wsp. w 2000 r. przedstawili wyniki badań grupy 571 chorych na SR i 375 osób stanowiących grupę kontrolną, oceniających częstość występowania chorób autoimmunologicznych u krewnych pierwszego stopnia pacjentów z SR. Nie stwierdzili oni większej częstości występowania chorób autoimmunologicznych u chorych na SR w porównaniu z populacją ogólną. Stwierdzili natomiast częstsze występowanie zaburzeń autoimmunologicznych u krewnych pierwszego stopnia pacjentów z SR (choroba Hashimoto, choroba Gravesa i tendencja do częstszego występowania tocznia układowego i łuszczycy) [11].

SR i toczeń układowy
Współistnienie SR i tocznia układowego (SLE) opisano u kilku członków tej samej rodziny oraz bliźniąt. Hietaharju i wsp. opisali rzadki przypadek współistnienia SR i SLE u matki i córki. Obie spełniały kryteria dla pierwotnie postępującego SR i SLE. Przypadek ten może potwierdzać wspólne genetyczne podłoże tych dwóch chorób autoimmunologicznych [12]. Corporaal i wsp. przebadali 118 chorych na SLE. Stwierdzili, że w rodzinach tych chorych z większą częstością występowały SR i reumatoidalne zapalenie stawów [13]. W badaniu oceniającym ekspresję genów w komórkach jednojądrzastych krwi obwodowej chorych na SR, SLE i osób zdrowych (badania na grupie 36 osób, w tym 13 pacjentów z postacią nawracająco-zwalniającą SR, 5 chorych na SLE i 18 osób stanowiących grupę kontrolną), Mandel i wsp. stwierdzili, iż chorzy na SR i SLE, w przeciwieństwie do osób zdrowych, wykazywali wspólną ekspresję 541 genów, które kodują białka zaangażowane w apoptozę, cykle komórkowe oraz zapalenie i regulację dróg przemian metaloproteinaz macierzy zewnątrzkomórkowej [14].

SR i cukrzyca typu 1
Cukrzyca typu 1 jest przewlekłą chorobą spowodowaną wybiórczym autoimmunologicznym zniszczeniem wysp trzustkowych Langerhansa, co prowadzi do bezwzględnego niedoboru insuliny, i dlatego uważana jest za chorobę o podłożu autoimmunologicznym. Cukrzyca i SR wiążą się ściśle z HLA na chromosomie 6. Obie choroby mają podobne cechy epidemiologiczne i immunologiczne, a ich miejscem docelowym są komórki pochodzenia neuroektodermalnego. Natomiast geny wrażliwości HLA dla cukrzycy typu 1 (DRB1*0401, DRB1*0404, DQB1*0302, DRB1*0301, DQB1*0201) rzadko występują u chorych na SR. Haplotypy HLA, które zwiększają ryzyko zachorowania na SR (DRB1*15-DQA1*0102- -DQB1*0602), chronią przed zachorowaniem na cukrzycę typu 1 [7]. W Polsce Kos-Lis i wsp. opisali 4 chorych na SR i cukrzycę typu 1 [15]. Badania Israeli National Neurological Disease Register oceniły chorobowość na cukrzycę typu 1 wśród 334 chorych na SR przed 30. rokiem życia na 8,98/1000. Jest ona znacząco większa od zapadalności na cukrzycę w tej samej grupie wiekowej w izraelskiej populacji ogólnej (0,095/1000) [16]. Badanie FAD (Familial Autoimmune and Diabetes Study) prowadzone na uniwersytecie w Pittsburghu wykazało znacznie zwiększoną zapadalność na SR wśród chorych na cukrzycę typu 1 i ich krewnych w pierwszej linii [20-krotnie większą zapadalność na SR wśród kobiet z cukrzycą typu 1 (p=0,003)]. SR stwierdzono u 2% kobiet z cukrzycą typu 1 i u 0,5% ich sióstr. SR nie występowało jednak wśród mężczyzn ani męskiego rodzeństwa [17]. Interesujące zjawisko zaobserwowano wśród mieszkańców Sardynii, gdzie istnieje duże ryzyko zachorowalności na SR i cukrzycę typu 1. Marrosu i wsp. ocenili zapadalność na cukrzycę u 1090 chorych na SR, ich rodziców (2180) i krewnych (3300) zamieszkałych na Sardynii. Stwierdzili, że zapadalność na cukrzycę jest 3-krotnie większa u chorych na SR niż u ich zdrowych krewnych i 5-krotnie większa niż w populacji ogólnej [18]. Zjawisko to może wynikać z tego, iż na Sardynii SR jest związane z haplotypem DRB1*0405-DQA1*0501-DQB1*0301 i DRB1*0301-DQA1*0501-DQB1*0201, a haplotyp DRB1*0301-DQA1*0501-DQB1*0201 jest związany z cukrzycą typu 1 i z innymi chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak choroby tarczycy czy choroba trzewna (również często diagnozowanymi na Sardynii).

SR i choroby wątroby o podłożu autoimmunologicznym
Współwystępowanie SR i chorób wątroby o podłożu autoimmunologicznym zdarza się rzadko i w piśmiennictwie występują pojedyncze opisy przypadków. Nunez i wsp. opisali dwóch chorych na SR, u których rozwinęło się autoimmunologiczne zapalenie wątroby (przewlekła martwiczo-zapalna choroba wątroby związana z hipergammaglobulinemią i krążącymi autoprzeciwciałami) [19], a Pontecorvo i wsp. – przypadek 48-letniej kobiety z pierwotną żółciową marskością wątroby i SR [20].

SR i zapalenie błony naczyniowej oka
Współistnienie SR z zapaleniem błony naczyniówkowej oka dokumentują przede wszystkim liczne opisy przypadków [21–23]. Zein i wsp. dokonali oceny 1254 chorych na zapalenie błony naczyniowej oka, spośród których u 16 osób stwierdzono SR (w większości były to białe kobiety w wieku 20–50 lat). Rozpoznanie SR poprzedzało zapalenie błony naczyniowej oka w 56% przypadków, w 25% SR zostało rozpoznane później, a w 19% rozpoznania obu chorób postawiono jednocześnie. W 94% przypadków zapalenie błony naczyniowej oka było obustronne. Najczęstszą formą zapalenia błony naczyniowej oka było zapalenie części płaskiej ciała rzęskowego (81%). Związane z SR zapalenie błony naczyniowej oka można podejrzewać u białych kobiet z obustronnym zapaleniem błony naczyniowej oka, szczególnie z zajęciem części płaskiej ciała rzęskowego [24].

SR i łuszczyca
Cendrowski opisał grupę 51 chorych na SR, wśród których u 3 osób występowała typowa przewlekła łuszczyca. Zapadalność na łuszczycę była większa w tej grupie (1/17 chorych) niż w populacji ogólnej (1/33) [25]. Annunziata i wsp., oceniając 177 chorych na SR i 178 chorych na inne choroby autoimmunologiczne, stwierdzili, że u 16,9% krewnych chorych na SR stwierdzono łuszczycę (w porównaniu z 12% w grupie kontrolnej). Spośród 30 krewnych z łuszczycą w grupie chorych z SR w 53,3% przypadków byli to ojcowie. Wykazano znaczący związek dużej częstości występowania łuszczycy w rodzinie z wczesnym wiekiem początku SR [26].

SR i zapalenie jelit
Współwystępowanie SR i zapalenia jelit o podłożu autoimmunologicznym zdarza się stosunkowo rzadko i w piśmiennictwie są to pojedyncze opisy przypadków [27–29]. Beaugerie i wsp. dokonali oceny retrospektywnej 832 chorych z chorobą Crohna. W 4 przypadkach (0,5%) wykazali związek choroby Crohna z SR [30]. W latach 1950–1995 przeprowadzone zostało badanie retrospektywne, oceniające chorych z rozpoznaniem choroby Crohna, wrzodziejącego zapalenia jelit i SR. U 4 chorych (co stanowiło 1% chorych z zapaleniem jelit, w tym 3 chorych z wrzodziejącym zapaleniem jelit i 1 chory z chorobą Crohna) stwierdzono współistnienie klinicznie pewnego SR z niewielką niesprawnością [31].

SR i zespół Sjögrena
Współwystępowanie pierwotnego zespołu Sjögrena z SR ocenia się na 0–16,6%. Wang i wsp. ocenili 12 chorych z zespołem podobnym do postaci nawracająco-zwalniającej SR, spośród których 6 (50%) spełniało kryteria diagnostyczne dla pierwotnego zespołu Sjögrena. Sugeruje to, że pierwotny zespół Sjögrena jest ważnym rozpoznaniem różnicowym u chorych z zespołem podobnym do SR na Tajwanie (u mieszkańców Azji zapadalność na SR jest mniejsza) [32]. SR rzadko współistnieje również z niedokrwistością, reumatoidalnym zapaleniem stawów, sklerodermią, miastenią, pęcherzycą, zespołem Goodpasture’a – są to zwykle opisy pojedynczych przypadków (tab. 1.).

SR a autoimmunologiczne zaburzenia funkcji tarczycy
Jednymi z częściej występujących schorzeń autoimmunologicznych obserwowanych u chorych na SR lub ich krewnych okazały się być zaburzenia funkcji tarczycy. U chorych na SR, jak również u ich krewnych pierwszego stopnia, zaobserwowano większy współczynnik występowania autoimmunologicznych chorób tarczycy (choroba Hashimoto, choroba Gravesa) [8,11]. Karni i wsp. stwierdzili, że zaburzenia funkcji tarczycy występują przynajmniej 3-krotnie częściej u kobiet z SR niż u mężczyzn i jest to głównie niedoczynność tarczycy (spowodowana najczęściej chorobą Hashimoto) [33], a Monzani i wsp. u 16% z 31-osobowej grupy chorych na SR stwierdzili autoimmunologiczne zapalenie tarczycy [34]. W jednych badaniach nie stwierdzono istotnych różnic częstości występowania przeciwciał przeciwtarczycowych u chorych na SR w porównaniu z grupą kontrolną [35], w innych natomiast wykazywano zwiększoną częstość autoprzeciwciał u chorych na SR, a w szczególności przeciwciał przeciwtarczycowych [36]. W 2003 r. Niederwieser i wsp. przeprowadzili pierwsze duże badanie, oceniające funkcję tarczycy u chorych na SR. Przebadali oni 353 chorych na SR i 303 pacjentów z zespołem bólowym kręgosłupa, stwierdzając znacząco większą częstość występowania autoimmunologicznego zapalenia tarczycy (AZT) u mężczyzn z SR (9,4%) niż u mężczyzn w grupie kontrolnej (1,9%, p=0,03); częstość AZT u kobiet z SR nie różniła się w stosunku do grupy kontrolnej (8,7% w porównaniu z 9,2%). Niedoczynność tarczycy związana z AZT wykazywała tendencję do cięższego przebiegu i częściej występowała u chorych na SR. Chorzy na SR i AZT byli znacząco starsi w porównaniu z chorymi z zespołem bólowym kręgosłupa, nie stwierdzono natomiast różnic ani w częstości występowania AZT w zależności od stopnia niesprawności w EDSS, ani w zależności od postaci klinicznej SR (nawracająco-zwalniającej lub wtórnie postępującej) [37]. Odrębnym, często występującym problemem u chorych z SR jest pojawianie się zaburzeń funkcjonowania tarczycy pod wpływem zastosowanego leczenia immunomodulującego. Zaburzenia autoimmunologiczne tarczycy i jej dysfunkcja są dobrze znanymi objawami ubocznymi leczenia interferonem alfa przewlekłych zapaleń wątroby typu C i chorób nowotworowych. Zaburzenia autoimmunologiczne u chorych na SR leczonych interferonem beta-1b mogą występować częściej niż się tego oczekuje, z powodu licznych immunologicznych nieprawidłowości związanych z samą chorobą. Chociaż interferon beta jest w USA zarejestrowany do leczenia od 1993 r., to pierwsze przypadki autoimmunologicznej dysfunkcji tarczycy związanej z leczeniem interferonem zanotowano w 1997 r. [38]. W licznych badaniach oceniających zaburzenia autoimmunologiczne występujące u chorych na SR leczonych interferonem beta stwierdzono m.in. indukcję zaburzeń autoimmunologicznych tarczycy pod wpływem leczenia, a w 12,5% przypadków jej dysfunkcję [39], narastanie miana przeciwciał przeciwtarczycowych z przekroczeniem normy u 15,3% chorych (po 24 mies. leczenia) [40]. Chorzy na SR mogą być predysponowani do rozwoju zaburzeń funkcjonowania tarczycy podczas leczenia interferonem. Średnia zapadalność na zaburzenia funkcjonowania tarczycy podczas leczenia interferonem beta wynosi 6,2–11% chorych na SR (u 5% jest to dysfunkcja klinicznie jawna). Czynnikami ryzyka dla powstania zaburzeń tarczycowych de novo podczas leczenia interferonem beta są płeć żeńska, istniejące wcześniej zaburzenia autoimmunologiczne tarczycy (zapalenie tarczycy lub obecność przeciwciał przeciwtarczycowych, szczególnie wówczas, gdy ich obecność jest powiązana z nieprawidłowym poziomem TSH, np. w subklinicznych zaburzeniach tarczycowych) oraz wywiad rodzinny w kierunku chorób tarczycy [41–44]. Zaburzenia związane z autoimmunologiczną dysfunkcją tarczycy obserwowano również w pojedynczych przypadkach chorych leczonych ludzkim przeciwciałem anty-CD52 (Campath-1H) [45] i octanem glatirameru [46].

Omówienie
Patogeneza chorób autoimmunologicznych nie jest do końca wyjaśniona. Pomimo wykształcenia mechanizmów promujących autotolerancję, autoreaktywne limfocyty T i B występują nawet u osób zdrowych. Niewątpliwie autoimmunizacja zależy od obecności antygenu, co objawia się produkcją swoistych przeciwciał przy udziale komórek Th w chorobach układowych i aktywacją linii Th pod wpływem antygenu w chorobach narządowo swoistych. Proces rozwoju autotolerancji i jego kontrola mogą zostać zburzone na drodze różnych mechanizmów [47]. W patogenezie SR i innych chorób autoimmunologicznych brana jest pod uwagę teoria mimikry cząsteczkowej. W następstwie podobieństwa molekularnego (mimikry cząsteczkowej) może dochodzić do aktywacji limfocytów B i T i stymulacji ich przeciw wielu antygenom. W warunkach prawidłowych naiwne, autoreaktywne komórki T rozpoznające epitopy własne nie ulegają pobudzeniu, gdyż antygen prezentowany jest w małych stężeniach na komórkach prezentujących antygen i narządowo swoistych przy braku B7, czy innych cząsteczek współpobudzających. Zakażenie antygenami – np. wirusowymi czy bakteryjnymi – mającymi wspólne epitopy, powoduje aktywację limfocytów T, do której nie jest już potrzebny sygnał współpobudzający [48,49]. Antygeny reagujące krzyżowo mogą aktywować komórki B, gdy zawierają obce epitopy nośnikowe warunkujące aktywację limfocytów CD4+. Dzieje się tak, gdyż komórki T mają wyższy próg aktywacji od komórek B i przy małych stężeniach antygenu mogą pozostawać reaktywne [49]. Być może przy sprzyjającej konfiguracji w zakresie układu HLA dochodzi do poliklonalnej i poliwalentnej stymulacji skutkującej aktywacją linii komórkowej Th narządowo swoistej z produkcją nieswoistych przeciwciał w wyniku podobieństwa antygenowego. Podobnie bezpośrednia stymulacja komórek B antygenem pobudzającym z ominięciem komórek autoreaktywnych Th może skutkować produkcją przeciwciał nieswoistych w niskim mianie i o niskim powinowactwie. Takie przeciwciała są stwierdzane w SR [49]. Kolejnym procesem mogącym indukować autoimmunizację jest zaburzenie ekspresji MHC [6]. W niektórych schorzeniach autoimmunologicznych narządowo swoistych dochodzi do nadmiernej ekspresji, a niekiedy nawet do aktywnej syntezy cząsteczek MHC klasy drugiej (zapalenie tarczycy), co warunkuje aktywację limfocytów TCD4 i autoimmunizację. Istnieją dowody na to, że wadliwa regulacja sieci cytokin (a taka dysregulacja występuje w SR) może warunkować uczynnienie autoreaktywnych komórek T. Nieswoista supresja (zależna np. od prostaglandyn) limfocytów Th także ogranicza zdolność tych komórek do odpowiedzi. Ich aktywacja przy wzroście ekspresji niektórych cytokin może jednak powodować rozwój choroby z autoimmunizacji [47]. Istotną rolę w regulacji procesu aktywacji limfocytów odgrywają także mechanizmy hormonalne, zwłaszcza oś podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowa z aktywnym regulacyjnym udziałem niektórych cytokin (IL-1, IL-6, TNF-α). Być może ten zaburzony mechanizm kontroli, który niewątpliwie występuje w SR, wpływa także na aktywację autoreaktywnych limfocytów T i B, prowadząc do współwystępowania innych chorób z autoagresji lub tylko wytwarzania przeciwciał [47,50]. Ze względu na złożoność procesu rozwoju autotolerancji, odpowiedzi immunologicznej i mechanizmów regulatorowych, patogeneza i współwystępowanie chorób autoimmunologicznych mają zapewne podłoże wieloczynnikowe. Częstość występowania chorób z autoagresji, złożoność procesów w nich zachodzących i skutki tych chorób – zarówno dla poszczególnych pacjentów, jak i społeczne – skłaniają do dalszych badań nad poznawaniem mechanizmów immunologicznych, a tym samym poszukiwania skutecznych metod leczenia.

źródło: www.termedia.pl
autorzy: Ewa Belniak, Zbigniew Stelmasiak, Ewa Papuć


Piśmiennictwo
1. Cooper G.S., Stroehla B.C. The epidemiology of autoimmune diseases. Autoimmun Rev 2003; 2: 119-125. 2. Smith D.A., Germolec D.R. Introduction to immunology and autoimmunity. Environ Health Perspect 1999; 107 (suppl. 5): 661-665. 3. Fairweather D., Rose N.R. Women and autoimmune diseases. Emerg Infect Dis 2004; 10: 2005-2011. 4. Levinson S.S. Organ specific autoimmune disease. J Clin Immunoassay 1994; 17: 92-97. 5. Roitt I. [red.]. Immunology. 5th ed. Mosby International, London 1998. 6. Raman K., Mohan C. Genetic underpinnings of autoimmunity – lessons from studies in arthritis, diabetes, lupus and multiple sclerosis. Curr Opin Immunol 2003; 15: 651-659. 7. Seyfert S., Klapps P., Meisel C. i wsp. Multiple sclerosis and other immunologic diseases. Acta Neurol Scand 1990; 81: 37-42. 8. Edwards L.J., Constantinescu C.S. A prospective study of conditions associated with multiple sclerosis in a cohort of 658 consecutive outpatients attending a multiple sclerosis clinic. Mult Scler 2004; 10: 575-581. 9. Tremlett H.L., Evans J., Wiles CM i wsp. Asthma and multiple sclerosis: an inverse association in a case-control general practice population. QJM 2002; 95: 753-756. 10. Midgard R., Grenning M., Riise T. i wsp. Multiple sclerosis and chronic inflammatory diseases. A case-control study. Acta Neurol Scand 1996; 93: 322-328. 11. Broadley S.A., Deans J., Sawcer S.J. i wsp. Autoimmune disease in first-degree relatives of patients with multiple sclerosis. A UK survey. Brain 2000; 123: 1102-1111. 12. Hietaharju A., Peltola J., Seppa J. i wsp. The coexistence of systemic lupus erythematosus and multiple sclerosis in a mother and daughter. Scand J Rheumatol 2001; 30: 120-122. 13. Corporaal S., Bijl M., Kallenberg C.G. Familial occurrence of autoimmune diseases and autoantibodies in a Caucasian population of patients with systemic lupus erythematosus. Clin Rheumatol 2002; 21: 108-113. 14. Mandel M., Gurevich M., Pauzner R. i wsp. Autoimmunity gene expression portrait: specific signature that intersects or differentiates between multiple sclerosis and systemic lupus erythematosus. Clin Exp Immunol 2004; 138: 164-170. 15. Kos-Lis K., Wajgt A., Limanska-Kwolek A. Diabetes and multiple sclerosis. Neurol Neurochir Pol 1993; 27: 155-161. 16. Wertman E., Zilber N., Abramsky O. An association between multiple sclerosis and type I diabetes mellitus. J Neurol 1992; 239: 43-45. 17. Dorman J.S., Steenkiste A.R., Burke J.P. i wsp. Type 1 diabetes and multiple sclerosis: together at last. Diabetes Care 2003; 26: 3192-3193. 18. Marrosu M.G., Cocco E., Lai M. i wsp. Italy patients with multiple sclerosis and risk of type 1 diabetes mellitus in Sardinia, Italy: a cohort study. Lancet 2002; 359: 1461-1465. 19. Nunez O., de Andres C., Alvares E. i wsp. Autoimmune hepatitis in patients with a diagnosis of multiple sclerosis. Gastroenterol Hepatol 2004; 27: 521-524. 20. Pontecorvo M.J., Levinson J.D., Roth J.A. A patient with primary biliary cirrhosis and multiple sclerosis. Am J Med 1992; 92: 433-436. 21. Kadayifcilar S., Gedik S., Eldem B. i wsp. Panuveitis associated with multiple sclerosis complicated by cerebral venous thrombosis. Ocul Immunol Inflamm 2004; 12: 153-157. 22. Saito W., Kotake S., Sasamoto Y. i wsp. A case of granulomatous panuveitis associated with multiple sclerosis. Nippon Ganka Gakkai Zasshi 2002; 106: 99-102. 23. Moriwaka F., Tashiro K., Fukazawa T. i wsp. A case of multiple sclerosis associated with granulomatous panuveitis. Rinsho Shinkeigaku 1994; 34: 727-729. 24. Zein G., Berta A., Foster C.S. Multiple sclerosis-associated uveitis. Ocul Immunol Inflamm 2004; 12: 137-142. 25. Cendrowski W. Multiple sclerosis and psoriasis. Wiad Lek 1989; 42: 575-578. 26. Annunziata P., Morana P., Giorgio A. i wsp. High frequency of psoriasis in relatives is associated with early onset in an Italian multiple sclerosis cohort. Acta Neurol Scand 2003; 108: 327-331. 27. Alric L., Laroche M., Faucheux J.M. i wsp. Systemic manifestations of hemorrhagic rectocolitis: apropos of a case of hemorrhagic rectocolitis associated with multiple sclerosis. Rev Med Interne 1997; 18: 132-137. 28. Buccino G.P., Corrente G., Visintini D. Crohn’s disease and multiple sclerosis: a single case report. Ital J Neurol Sci 1994; 15: 303-306. 29. Kitchin L.I., Knobler R.L., Friedman L.S. Crohn’s disease in a patient with multiple sclerosis. J Clin Gastroenterol 1991; 13: 331-334. 30. Beaugerie L., Lamy P., Ganne N. i wsp. Morbid associations in Crohn’s disease. Study of a series of 832 patients. Presse Med 1997; 26: 892-894. 31. Kimura K., Hunter S.F., Thollander M.S. i wsp. Concurrence of inflammatory bowel disease and multiple sclerosis. Mayo Clin Proc 2000; 75: 802-806. 32. Wang Y.J., Tsai K.Y., Fuh J.L. i wsp. High frequency of primary Sjogren’s syndrome in Taiwanese patients presenting as relapsing-remitting multiple sclerosis. Eur Neurol 2004; 51: 21-25. 33. Karni A., Abramsky O. Association of MS with thyroid disorders. Neurology 1999; 53: 883-885. 34. Monzani F., Caraccio N., Meucci G. i wsp. Effect of 1-year treatment with interferon-beta1b on thyroid function and autoimmunity in patients with multiple sclerosis. Eur J Endocrinol 1999; 141: 325-331. 35. Durelli L., Ferrero B., Oggero A. i wsp. Thyroid function and autoimmunity during interferon beta-1b treatment: a multicenter prospective study. J Clin Endocrinol Metab 2001; 86: 3525-3532. 36. Annunziata P., Lore F., Venturini E. i wsp. Early synthesis and correlation of serum anti-thyroid antibodies with clinical parameters in multiple sclerosis. J Neuro Sci 1999; 168: 32-36. 37. Niederwieser G., Buchinger W., Bonelli R.M. i wsp. Prevalence of autoimmune thyroiditis and non-immune thyroid disease in multiple sclerosis. J Neurol 2003; 250: 672-675. 38. Schwid S.R., Goodman A.D., Mattson D.H. Autoimmune hyperthyroidism in patients with multiple sclerosis treated with interferon beta-1b. Arch Neurol 1997; 54: 1169-1170. 39. Rotondi M., Oliviero A., Profice P. i wsp. Occurrence of thyroid autoimmunity and dysfunction throughout a nine-month follow-up in patients undergoing interferon-beta therapy for multiple sclerosis. J Endocrinol Invest 1998; 21: 748-752. 40. Paci A., Sabatini S., Maddestra M. i wsp. Antithyroid autoantibodies in MS patients undergoing Interferon beta 1-b treatment. Rivista di Neurobiologia 1999; 45: 527-529. 41. Monzani F., Caraccio N., Casolaro A. i wsp. Long-term interferon beta-1b therapy for MS: Is routine thyroid assessment always useful? Neurology 2000; 55: 549-552. 42. Dimoula Y., Lymberi M., Kourtis P. Thyroid dysfunction during interferon treatment. Epitheorese Klinikes Farmakologias Kai Farmakokinetikes 1998; 16: 161-171. 43. Monzani F., Caraccio N., Dardano A. i wsp. Thyroid autoimmunity and dysfunction associated with type I interferon therapy. Clin Exp Med 2004; 3: 199-210. 44. Lange-Asschenfeldt C., Boor S., Kahaly G.J. i wsp. Thyroid autoimmunity disorders during interferon beta-1b treatment in patients with multiple sclerosis: Review and case report. Nervenarzt 2004; 75: 589-594. 45. Coles A.J., Wing M., Smith S. i wsp. Pulsed monoclonal antibody treatment and autoimmune thyroid disease in multiple sclerosis. Lancet 1999; 354: 1691-1695. 46. Heesen C., Gbadamosi J., Schoser B.G. i wsp. Autoimmune hyperthyroidism in multiple sclerosis under treatment with glatiramer acetate – a case report. Eur J Neurol 2001; 8: 199. 47. Roitt I., Brostoff J., Male D. (red. J. Żeromski). Immunologia. Wyd. II. Wydawnictwo Medyczne Słotwiński-Verlag, Wydawnictwo Lekarskie PZWL 2000, ss. 367-379. 48. Bach J.F. [ed.]. Symposium on autoimmunity. J Autoimmun 1996; 9: 205-304. 49. Peter J.B., Shoenfeld Y. [red.]. Autoantibodies. Elsevier, Amsterdam 1996, ss. 41-82. 50. Wicker L., Wekerle H. [red.]. Autoimmunity. Curr Opin Immunol 1995; 6: 783-852.
Ten artykuł został opublikowany na:
Strona: Biegusy - Stowarzyszenie Chorych na Stwardnienie Rozsiane
URL: http://www.biegusy.zgora.pl/modules/articles/article.php?id=25